Ngôn ngữ học

Bảo vệ tiếng Việt - một vấn đề của thời hội nhập
     

GS TS NGUYỄN MINH THUYẾT*

Trong hai năm qua, Uỷ ban Văn hoá, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (Uỷ ban VHGDTNTN&NĐ) của Quốc hội nhận được nhiều thư của cử tri, trong đó có các nhà khoa học, nhà hoạt động xã hội nổi tiếng, như GS NGND Nguyễn Văn Chiển (nay đã mất), GS VS Phạm Minh Hạc (nguyên Uỷ viên BCH Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục),... phản ánh tình trạng sử dụng ồ ạt và tuỳ tiện từ ngữ nước ngoài, tình trạng chính tả lộn xộn trên báo chí và các trang mạng, đồng thời kiến nghị Quốc hội nghiên cứu ban hành một đạo luật để bảo vệ tiếng Việt. Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng có lần cũng chuyển cho Uỷ ban chúng tôi kiến nghị tương tự của cử tri.

Là một nhà ngôn ngữ học và một người được Uỷ ban VHGDTNTN&NĐ giao phụ trách lĩnh vực văn hoá – thông tin, tôi thấy những ý kiến trên rất xác đáng. Không phải chỉ trên báo chí mới có hiện tượng lạm dụng từ ngữ nước ngoài trong khi hoàn toàn có thể dùng từ ngữ Việt (như live show – chương trình trực tuyến; game show – trò chơi trực tuyến; Champions League – Giải vô địch (bóng đá); V-League – Giải vô địch (bóng đá) Việt Nam; trận derby – trận cầu đinh, trận thư hùng (của hai đội bóng cùng địa phương), v.v.) mà ngay Luật Thương mại được Quốc hội ban hành cũng có cả một chương về dịch vụ logistics, mặc dù nhiều đại biểu đã đề nghị dùng cụm từ dịch vụ hậu cần thương mại để chỉ khái niệm này. Bên cạnh đó, chỉ cần dạo quanh một vài góc phố ở bất kì đô thị nào cũng có thể thấy hàng loạt biển hiệu, biển quảng cáo hoàn toàn viết bằng tiếng Anh hoặc viết tên tiếng Anh ở bên trên và to hơn tên tiếng Việt rất nhiều. Điều này rõ ràng vi phạm Pháp lệnh Quảng cáo mà chẳng có ai quan tâm điều chỉnh. Thậm chí, đã có lúc hàng loạt tên đường ở một thành phố lớn viết toàn bằng tiếng Anh, đến mức lạc vào đó, người ta cứ ngỡ đang ở nước nào.

Về phát âm và chính tả, mặc dù có cả một cơ quan cấp bộ phụ trách lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, trong đó có Viện Ngôn ngữ học tồn tại đã non nửa thế kỉ, nhưng Nhà nước vẫn chưa xây dựng được những quy định thống nhất. Trên các chương trình phát thanh – truyền hình, lúc thì phát thanh viên đọc G8gờ 8, lúc đọc là giê 8, trong khi GDP thì đọc là giê đê pê, tam giác ABC cũng không ai đọc là tam giác a bờ cờ. Nhiều tên tắt tiếng Pháp được đọc bằng tên chữ cái tiếng Anh, ví dụ tổ chức APF (Liên minh Nghị viện Pháp ngữ) có lúc bị đọc là ây pi ep. Cách viết hoa tên riêng, nhất là tên các tổ chức, và cách phiên âm tiếng nước ngoài lại càng lộn xộn, thậm chí mỗi cơ quan nhà nước, mỗi báo có một quy định riêng. Trên sách báo, công văn bây giờ, chỗ xuống dòng, bắt đầu một khổ mới, chữ mở đầu khi thì được viết lùi vào, khi thì học cách trình bày của tiếng Anh, viết ra sát lề. Bộ phông chữ Việt trên máy vi tính cũng không thống nhất.

Tình trạng đã nêu là rất đáng buồn, thậm chí là không thể chấp nhận được trong một xã hội nền nếp, văn minh, nhất là đối với một dân tộc giàu lòng tự trọng và có truyền thống văn hiến lâu đời như dân tộc ta.

Có thể nói tình trạng đó là kết quả tiêu cực của hội nhập. Trong lịch sử, nước ta đã từng trải qua hai lần “hội nhập không tự nguyện” (thời Bắc thuộc và thời Pháp thuộc). Mỗi lần “hội nhập” như thế đều để lại dấu ấn trong ngôn ngữ dân tộc, thậm chí dấu ấn của 1.000 năm Bắc thuộc và nhiều nghìn năm giao lưu với văn hoá Trung Hoa khá đậm. Nhưng ở thời nào, tấng lớp bình dân và những người trí thức yêu nước cũng thể hiện bản lĩnh rất vững vàng và sự lựa chọn rất sáng suốt để một mặt bảo vệ ngôn ngữ dân tộc, mặt khác tiếp thu những từ ngữ, những cách diễn đạt mới, làm giàu vốn từ và nâng cao năng lực diễn đạt của tiếng ta. Nhờ vậy, thế hệ chúng ta mới có được một công cụ tư duy và giao tiếp giàu đẹp, trong sáng như tiếng Việt hiện nay.

Khác với hai lần “hội nhập” trước, lần hội nhập thứ ba này là chủ động. Chuẩn bị cho hội nhập, nhiều đạo luật đã được ban hành. Nhưng luật bảo vệ tài sản tinh thần vô giá là tiếng Việt thì chưa có, cộng thêm với nhận thức chưa đầy đủ của một số anh em chúng ta mà ngôn ngữ dân tộc đang đứng trước nguy cơ bị lai tạp và tranh chấp địa vị như hiện nay.

Địa vị của tiếng Việt bị thử thách đến mức ngành giáo dục chủ trương giảng dạy một số môn ở đại học và phổ thông bằng tiếng Anh thay cho tiếng Việt. Thậm chí, một số địa phương đang thí điểm dạy các môn Toán và Khoa học từ tiểu học bằng tiếng Anh. Trái với quy định của Luật Giáo dục, nhiều trường tư thục còn tự viết sách giáo khoa các môn học này bằng tiếng Anh mà không dùng sách giáo khoa của Bộ. Dĩ nhiên việc tăng cường khả năng sử dụng ngoại ngữ, nhất là tiếng Anh, cho giới trẻ là hết sức cần thiết. Nhưng chúng ta cần giải quyết yêu cầu này bằng cách tăng giờ học ngoại ngữ và đổi mới nội dung, phương pháp dạy học ngoại ngữ, chứ không phải bằng cách “đuổi” dần tiếng Việt ra khỏi nhà trường. Cần nhớ là sau Cách mạng Tháng Tám, chính là nhờ quyết sách của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ sử dụng tiếng Việt trong nhà trường và trong toàn bộ các hoạt động xã hội mà tiếng Việt thay đổi thân phận và có bước phát triển vượt bậc như hiện nay. Ngày nay, nếu không tính toán cẩn thận, có nguy cơ thành quả bảo vệ và phát triển ngôn ngữ dân tộc của Cách mạng Tháng Tám sẽ bị đẩy lùi.

Trước tình hình trên, tại Kì họp thứ 5 của Quốc hội diễn ra vào tháng 5, tháng 6-2009 vừa qua, tôi có kiến nghị Quốc hội sớm ban hành một đạo luật hoặc pháp lệnh về tiếng Việt; mà nếu ban hành được một đạo luật hoặc pháp lệnh về ngôn ngữ và văn tự nói chung thì càng tốt. Rất tiếc là chỉ có Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân và anh em báo chí quan tâm đến đề nghị của tôi. Trong buổi làm việc với Thường trực Uỷ ban VHGDTNTN&NĐ trước Kì họp thứ 5 của Quốc hội, khi nghe đề nghị của tôi, Phó Thủ tướng rất nhiệt tình ủng hộ và khẳng định là nếu được Quốc hội giao, Bộ GD&ĐT sẽ đảm nhiệm vai trò chủ trì khởi thảo pháp lệnh này. Nhưng cuối cùng, kiến nghị của tôi không được Quốc hội tiếp thu. Ông Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật – cơ quan tham mưu cho Quốc hội ban hành Chương trình xây dựng luật và pháp lệnh năm 2010 – có giải thích riêng với tôi là đề nghị của tôi chưa được chấp nhận vì chưa có tờ trình nêu rõ mục đích, nội dung của pháp lệnh; khi nào tôi hoặc cơ quan nào đó có tờ trình thì Quốc hội có thể xem xét bổ sung sau.

Mong muốn của tôi là các nhà nghiên cứu, giảng dạy ngôn ngữ học và những người tha thiết với tiếng nói dân tộc hãy lên tiếng mạnh mẽ hơn nữa để người dân và các cơ quan quản lí nhà nước nhận rõ nguy cơ lai tạp, mai một của tiếng Việt, nhanh chóng có biện pháp thay đổi thực trạng đáng buồn này. Trước mắt, qua diễn đàn tạp chí Từ điển học & Bách khoa thư, tôi mong các cơ quan nghiên cứu đầu ngành về ngôn ngữ học, như Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, Viện Ngôn ngữ học, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, các trường đại học, các cơ quan báo chí… cùng chung tay góp sức chuẩn bị một đề cương về Pháp lệnh Bảo vệ tiếng Việt (hoặc Pháp lệnh về Ngôn ngữ và Văn tự) trình Uỷ ban Thường vụ Quốc hội để Quốc hội bổ sung vào Chương trình xây dựng luật và pháp lệnh năm 2010.

Nguồn: Tạp chí Từ điển học & Bách khoa thư, số 2 (11-2009)

Chú thích:

* Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội.

 

 

Bài đăng trước:

  • Đặc điểm của thuật ngữ tiếng Việt
  • Giới thiệu sách mới: CÚ PHÁP TIẾNG VIỆT
  • Thông tin ngữ dụng trong từ điển giải thích tiếng Việt
  • Tin học và Ngôn ngữ học
  • Tiếng Việt "Giàu" nhưng có còn "Đẹp" trên mạng thông tin toàn cầu