Ngôn ngữ học

Thấy gì qua “Cơn địa chấn” Harry Potter?
     

TS PHẠM VĂN TÌNH

Tính đến ngày 30-8-2007, “siêu” tiểu thuyết thời hiện đại Harry Potter của nữ văn sĩ người Anh Joane Kathleen Rowling gồm 7 tập đã vượt qua kỉ lục bán sách của mọi thời đại: 330 triệu cuốn. Cuốn sách cũng đem lại cho tác giả khoản thu nhập khổng lồ là hơn 1 tỉ USD (820 triệu euro). Điều gì đã biến cuốn sách best-seller kia bỗng nhiên trở thành một cơn địa chấn “sóng thần” làm bàng hoàng độc giả nhân loại? Đây quả là một vấn đề đáng suy ngẫm đối với văn hoá đọc, nhất là đối với những người làm sách.

Ngoài sức tưởng tượng

Tập 7 và cũng là tập cuối cùng của cuốn sách (có tên Harry Potter and Deathly Hallows - Harry Potter và những vị thần chết) chính thức phát hành vào lúc 23h GMT ngày 20-7-2007 (6h sáng 21-7 giờ Hà Nội) và đã trở thành một sự kiện làm rung chuyển thế giới.

Trong ngày 20-7, sách được phát hành đồng loạt trên 120 quốc gia và đã có tới 7.336 tờ báo trên thế giới đưa tin về sự kiện này. Đến nỗi, nhiều sự kiện chính trị quốc tế đang nóng bỏng, như tình hình Iraq, vụ bắt giữ con tin Hàn Quốc ở Afghanistan hay Copa America... cũng bị lu mờ trước anh chàng phù thuỷ đeo kính cận dễ thương kia. Không chỉ trẻ em, bao thế hệ người lớn cũng thao thức suốt đêm, xếp hàng đợi giờ “phát hoả”. Các nhà sách Việt Nam cũng đã kịp nhập hơn 10 ngàn cuốn tập 7 để phát hành đi các tỉnh. Chỉ riêng TP Hồ Chí Minh đã tiêu thụ 1.500 cuốn, Hà Nội 500 cuốn (với giá bán là 575.000 đ, một con số không nhỏ). J. K. Rowling trở thành người phụ nữ lừng danh (Có người còn nói rằng bà nổi tiếng hơn cả Giáo hoàng Benedict hiện nay ở Vatican nữa). Mới 42 tuổi (sinh 1965) nhưng bà đã sở hữu một tài sản còn lớn hơn cả gia tài của Nữ hoàng Anh. Trước khi sách phát hành tập 7, đích thân Rowling đọc chương mở đầu cho khán giả nghe qua radio, tivi và mạng Internet. Không ít khán giả đã khóc nức nở và lâm râm cầu nguyện cho số phận của của cậu bé Harry. Họ chỉ sợ tác giả để nhân vật yêu quý của họ phải chết. Rất nhiều em nhỏ khi nhận được tập 7, đã vội vã giở đọc ngay chương cuối cùng để xem kết cục thế nào. Có thể nói, cả hành tinh đã chờ đón và say sưa đọc Harry Potter: đọc khắp nơi, đọc trên xe bus, đọc tại lớp học, đọc trên vũ trụ và đọc cả trong nhà tù khổ sai ở Guantanamo...

Đi tìm nguyên cớ

Khởi thuỷ từ năm 1991, Harry Potter gần như không ai biết tới, khi J. K. Rowling mang bản thảo gõ cửa các NXB, có tới 8 lần họ từ chối. Cũng bởi bản thảo lần đầu bà viết bằng tiếng Pháp và cũng bởi tác giả của nó chưa tìm ra chìa khoá để đánh động độc giả, nhất là độc giả nhỏ tuổi, hiếu kì nhưng bị sa lầy vào những cuốn sách cũ kĩ về nội dung và cách thể hiện. Tập 1 (có tên Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ) vừa ra đời, Rowling đã “bắt mạch” được thị hiếu độc giả và thế là nhà văn này đã thể hiện năng lực tiếp thị siêu việt của mình. Công bằng mà nói, Harry Potter có một cốt truyện hay, hấp dẫn, li kì. Đó là sự kết hợp giữa các yếu tố thực, yếu tố thần thoại được pha bằng các phép ma thuật phù thuỷ rất kì ảo. Trí tưởng tượng của cậu bé làm cho ai cũng có thể “soi” thấy mình trong đó. Văn phong, ngôn từ trong sáng, hồn nhiên, hợp với tư duy của lớp trẻ. Cuốn sách ra đời đúng lúc trẻ đang “khát” một chỗ để chia sẻ, giãi bày. Vì thế mà hết tập này đến tập khác, độc giả háo hức chờ đợi và đọc không biết chán. Trẻ con thao thức và mơ mình bay bổng cùng nhân vật. Thế giới con người quả là mênh mông và rộng hơn rất nhiều qua tiểu thuyết của Rowling.

Nhưng chỉ nhờ cốt truyện hay thì chắc chắn Harry Potter không thể thành công đến thế (Trên thế gian này thiếu gì truyện hay?). Sức lan toả của cuốn sách đã “ăn theo” công nghệ quảng bá và sức mạnh của xu thế toàn cầu hoá. Công nghệ tân kì với sức mạnh vô biên, vượt qua không gian thời gian của Internet đã chắp cánh cho Harry Potter bay cao và bay xa. Ra đời từ nước Anh nhưng Harry Potter gặt hái thành công trên đất Mỹ. Với hơn hai trăm triệu người nói tiếng Anh, với đủ mọi phương tiện nghe nhìn hỗ trợ, nước Mỹ mau chóng trở thành trung tâm quảng bá cho Rowling. Chỉ riêng tập 7, nước Mỹ đã in tới 12 triệu bản và có tới 2 triệu khách hàng đặt mua qua mạng amazon.com. Trong khi đó, cả nước Anh chỉ tiêu thụ 21 triệu bản cho toàn bộ 7 tập, bán trong 10 năm. Không những thế, điện ảnh Mỹ còn nhập cuộc rất ngoạn mục. Harry Potter ra tập nào là lên phim tập ấy. 4 tập đầu của phim Harry Potter được xếp thứ 4, 9, 10 và 17 trong danh sách 20 phim ăn khách nhất của mọi thời đại, với doanh thu vượt ngưỡng 3,5 tỉ USD. 700 triệu website trên thế giới đăng tải truyện và giới thiệu phim kèm theo. Lợi thế này kéo theo lợi thế khác. Chả có một ngành công nghiệp nào lại có thể đạt được lợi nhuận cao khủng khiếp đến thế.

Harry Potter đã dừng lại ở tập 7, nhưng sức sống của nó vẫn còn kéo dài không dứt. Sách đã được dịch ra 65 thứ tiếng. Ở Đức, dân nghiền sách đã nhanh chóng dịch “nóng” để thoả mãn cơn khát văn hoá đọc trong vòng 48 giờ. Còn ở Việt Nam, theo dự kiến, mặc dù phải sau 3 tháng (10-2007) NXB Trẻ mới có bản tiếng Việt phát hành, nhưng đây đó, người ta đã tranh thủ dịch và tranh thủ công bố. Trên website hp7vn.com, một nhóm dịch giả trẻ đã chia nhỏ cuốn sách, dịch cuốn chiếu, sau 2 ngày (23-7) nhóm này đã đưa lên mạng 3/37 chương của cuốn tiểu thuyết. Nếu cứ đà này thì chỉ sau 2 tuần là họ sẽ hoàn tất việc dịch. Quả là một cuộc chạy đua với thời gian. NXB Trẻ đang lo là bản dịch của họ sẽ bị cạnh tranh vì vô hình trung, Internet đã trở thành “đối tác” lợi hại của họ.

Harry Potter đúng là một cuốn sách “đi qua 2 thế kỉ”. Đó là một điều hết sức lạ lùng của thế giới hiện đại, khi mà văn hoá đọc đang bị mai một và bị lấn át bởi nhiều lĩnh vực khác của công nghệ giải trí. Những nhà làm sách chúng ta nghĩ thế nào và sẽ làm thế nào trước hiện tượng được coi là rất vĩ đại nhưng cũng rất lạ lùng này?
 

 

Bài đăng trước:

  • Tấm lòng của một người Pháp yêu tiếng Việt
  • Nickname: Ảo và Thật
  • Có những cuốn sách quý mãi với thời gian
  • Chuẩn của tiếng Việt văn hoá
  • Vấn đề thống nhất tiếng Việt ở dạng ngôn ngữ văn hoá