Ngôn ngữ học

Có những cuốn sách quý mãi với thời gian
     

TS PHẠM VĂN TÌNH

Sách là “tập hợp một số lượng nhất định những tờ giấy có chữ in, đóng lại thành quyển”. Nói khác đi, sách là ấn phẩm có giá trị lưu giữ tri thức nhằm phục vụ cho việc học tập, tìm hiểu, nghiên cứu của con người. Đó là điều quá rõ ràng, không phải bàn cãi. Nhưng sách còn có một giá trị khác nữa. Nếu xét từ góc độ văn hóa, thì có những cuốn sách, càng để lâu càng trở nên có giá. Sách có khi còn quý hơn mọi giá trị vật chất trên đời này.



Sách để đọc

Mua sách về tất nhiên là để đọc. Đúng quá rồi còn gì. V. I. Lênin từng nói: “Không có sách thì không có tri thức. Không có tri thức thì không có chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản”. Con người muốn trưởng thành, muốn mở mang kiến thức, muốn giỏi giang thì không thể bỏ qua con đường học vấn. Học, dĩ nhiên, phải có thầy (Không thầy đố mầy làm nên) và phải có sách (Bất độc bất tri lí). Ngay từ thuở xa xưa, khi bắt đầu sáng tạo ra chữ viết, con người đã tìm mọi cách để lưu giữ lại tri thức cho đời sau. Tác phẩm được ghi trên đá, trên gỗ, trên đất nung và phổ biến nhất là ghi trên giấy...

Càng ngày, nhu cầu về sách vở lại càng nhiều. Theo UNESCO, trên thế giới hàng năm có tới 2,5 tỉ cuốn sách các loại đươci in ra. Nhật Bản là nước có số lượng sách in ra cao nhất tính theo đầu người (20 bản / người / năm) đã xuất bản chừng 180 triệu bản với 540 tỉ trang in một năm. Ở Việt Nam, mỗi năm cũng có trên 20 ngàn đầu sách, 24 triệu bản in. Một con số khá lớn dù rằng còn thấp so với số dân 82 triệu. Dù còn nhiều điều chưa đáp ứng kịp yêu cầu, nhưng xu hướng của văn hóa đọc cũng có sự chuyển biến, nhất là trong vài năm gần đây. Cuốn Harry Potter vừa qua đã làm nên một “cú hích” quan trọng vào sự đọc vốn đang bị sao nhãng bởi các phương tiện nghe nhìn.

Nói gì thì nói, sách in ra đa số vẫn chỉ phục vụ nhu cầu đọc, hiểu, thưởng thức. Vì vậy, độc giả chỉ mong sao là mua được sách với giá cả phải chăng. Do đó, họ chấp nhận các cuốn sách in trên chất liệu thường (giấy báo), ma-ket, bìa không cần công phu, cầu kì lắm. Thậm chí, họ sẵn sàng đọc sách qua bản photo. Học trò là một minh chứng rõ nhất. Học để thi, học để đỗ đạt rồi ra làm việc. Kiến thức trên hết. Vậy là các sĩ tử cứ nhăm nhăm tìm cuốn sách hay giáo trình có liên quan. để mua (hoặc mượn) rồi từ các máy sao chụp (nhan nhản khắp nơi) họ nhân lên nhiều bản. Đọc xong rồi vứt, thi xong rồi bỏ. Sách báo kia chỉ là công cụ nhất thời mà thôi. Nay đọc cuốn này, mai thích cuốn khác. Cần gì giữ lâu đâu.

Sách: Sản phẩm văn hóa vô giá

Nhưng với nhiều người, sách không chỉ để thỏa mãn nhu cầu đọc. Họ mua sách, giữ sách như một sản phẩm văn hóa đặc biệt cần nâng niu trân trọng. Bởi có một cuốn sách ra đời, phải có sự góp công góp sức của nhiều lĩnh vực: công nghệ sản xuất chất liệu, công nghệ chế bản, công nghệ in và đóng xén. Dù nội dung sách là quan trọng thì chất liệu và hình thức thể hiện cũng có vai trò không nhỏ làm nên chất lượng xuất bản phẩm. Cũng là một cuốn truyện (Truyện cổ tích Việt Nam, Truyện kể Grim, Truyện ngụ ngôn La Phôngten, Truyện Kiều hay Harry Potter chẳng hạn) nhưng in theo các kiểu khác nhau sẽ tạo ấn tượng khác nhau. Một cuốn truyện cổ tích in trên giấy lụa, có ảnh minh họa màu, bìa cứng, mạ chữ vàng sẽ làm cho câu chuyện trong đó đáng yêu hơn, lung linh hơn so với bản in trên giấy xấu (mà lại sai lung tung nữa chứ). Người ta đọc sách, ngắm sách và chơi sách. Những người chơi sách “sành điệu” có khi mua nhiều bản in khác nhau cho cùng một cuốn sách. Nhà sưu tầm sách Phan Trác Cảnh (5 Bát Đàn, Hà Nội) còn lưu giữ nhiều bản in Tam Quốc diễn nghĩa (ấn hành ở Việt Nam vừa tròn 100 năm, từ 1907), nhiều từ điển tiếng Việt các loại (cổ nhất là Từ điển Việt-Bồ-La, Roma, 1651). Chưa bằng nhà báo Yên Ba (báo Quân đội Nhân dân), vừa rồi còn tổ chức triển lãm trưng bày 60 bộ Tam Quốc với 400 bản các loại, in bằng nhiều thứ tiếng trên thế giới. Có những bản mà anh cho rằng chỉ có một mà chẳng còn hai. Trong Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, chỉ còn duy nhất một bản Đường Kách Mệnh của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc (1927). Cuốn sách này quả là quý hơn vàng ròng. Có những người còn lưu giữ được cả những cuốn sách in từ lâu, bị thát lạc qua những biến cố lịch sử (chiến tranh, bị mất cắp, bị sang tay cho mượn). Bảo tàng Vatican ở Roma còn giữ được cả bản Kinh Thánh chép tay đúng 20 thế kỉ. Cuốn sách ra đời đánh dấu thời điểm đầu tiên của Công lịch (mà ta đang gọi là dương lịch hiện nay, BC: viết tắt từ Before Christmas (thường dịch: sau công nguyên) có nghĩa là “sau khi Chúa ra đời”). Còn người Trung Hoa, một cái nôi của văn minh cổ loài người, lại có một kho tàng sách cổ ghi trên lụa, trên tre trúc, trên gỗ, khảm vào ngà voi và được viết trên cả những pho tượng đào được trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng...

Lưu giữ sách cổ là một thú vui, một thú chơi, có thể nói đó là một nét đẹp văn hóa rất đáng quý cần duy trì và phát huy. Các cuộc thi sách gần đây ở nước ta đã phát hiện ra những ấn bản được lưu giữ hàng trăm năm. Có nhiều cuốn bị rách, bị mất một phần, có nhiều cuốn giấy đã ngả màu thời gian tới mức phải đưa vào kính phóng to mới luận ra được. Có những cuốn có bút tích 5 đời của một dòng tộc. Đó không chỉ là công sức đơn thuần, mà ở đó còn ẩn chứa một thái độ, một tấm lòng, một nề nếp gia phong và một quan niệm thẩm mĩ về sách. Dù người ta đã áp dụng những công nghệ tân tiến để lưu giữ (chụp lại, scan lại, lưu vào máy tính) thì những cuốn sách nhìn thấy được, sờ thấy được kia vẫn là những chứng tích vô cùng quý giá cho mọi thế hệ.

Và cũng như cổ vật, những cuốn sách cũ sẽ càng ngày càng quý giá trong hành trình lịch sử. Qua những chứng tích này, người ta có thể nghiên cứu tìm ra những bí mật về công nghệ in ấn của con người từ xa xưa. Người ta cũng có cứ liệu quan trọng để nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ nữa. Loài người đã có cả một kho tư liệu giá trị về các tàng thư. Thời Trung Quốc cổ đại, Tần Thủy Hoàng đã có một chiến dịch kì thị trí thức là “đốt sách, giết cho sĩ” nhưng nhân dân vẫn bí mật cất giấu được nhiều cuốn sách quý báu. Còn ở Việt Nam chúng ta, qua bao nhiêu thăng trầm lịch sử của bao cuộc chiến tranh, cha ông ta vẫn còn giữ lại được rất nhiều tác phẩm của nhiều tác gia nổi tiếng. Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du là một ví dụ. Gần 100 dị bản tác phẩm này đã được các nhà khoa học sưu tầm được coi là một di sản có một không hai. Các tác phẩm về mọi thể loại của Hồ Chí Minh viết bằng các thứ tiếng là những minh chứng hùng hồn cho tư tưởng sáng ngời của Bác còn để lại cho muôn đời con cháu mai sau... Sách, một ấn phẩm tuyệt vời nối liền truyền thống với hiện tại.
 

 

Bài đăng trước:

  • Chuẩn của tiếng Việt văn hoá
  • Vấn đề thống nhất tiếng Việt ở dạng ngôn ngữ văn hoá
  • Ngôn ngữ và Đời sống: Một số vấn đề quan điểm
  • Người ta có phải chỉ là... Người ta?
  • Ngôn ngữ thời mở cửa, hội nhập: nên có và nên không?