Ngôn ngữ học

TỪ ĐIỂN TÁC GIA ĐẦU TIÊN VỀ NGUYỄN TRÃI
     

Vietlex

TS Hán Nôm Trần Trọng Dương vừa cho ra mắt cuốn từ điển tác gia đầu tiên về Nguyễn Trãi, cũng là cuốn từ điển đầu tiên về tiếng Việt cổ thế kỉ XV qua tư liệu chữ viết.

 

Anh

Được biên soạn liên phương pháp giữa văn tự học - văn bản học - ngữ âm học lịch sử - từ vựng học lịch sử - từ nguyên học - từ chương học, “Nguyễn Trãi Quốc âm từ điển”* dành cho những người muốn tìm hiểu tiếng Việt qua tác phẩm Quốc âm thi tập của thi hào này.

Đây là thử nghiệm đầu tiên cho việc mở rộng cấu trúc vi mô (tức cấu trúc của mục từ) trong từ điển học để một mục từ chứa đựng nhiều nội dung thông tin khác nhau như nguồn gốc và lịch sử phát triển của từ đó (thuộc từ nguyên học), so sánh với các ngôn ngữ khác (tiếng Hán, Mường, Tày, Rục, Khmer...), phê phán văn tự học, cung cấp thông tin giám thưởng (lịch sử tiếp nhận), đồng nghĩa - trái nghĩa, phong cách tu từ...

Cuốn sách gồm hơn 2.500 mục từ với 12.000 lượt âm tiết được khảo sát.

“Nguyễn Trãi Quốc âm từ điển” đồng thời là từ điển văn hoá, trong đó có nhiều mục từ về phong tục tập quán cổ (hiện đã mất), ví dụ: lễ xua na, thần na, chong đèn chực tuổi, thái cầu, đốt trúc, lễ đẩy xe,...

Quốc âm thi tập (國 音詩集) do Nguyễn Trãi (1380 -1442) viết vào thế kỉ thứ XV là tập thơ Nôm cổ nhất, đồ sộ nhất, có giá trị nhất và có bản sắc dân tộc nhất may mắn còn lại cho đến nay qua biết bao biến cố của lịch sử và sự khắc nghiệt của thời gian. Với 254 bài thơ thuần Việt trong tập thơ này, Nguyễn Trãi được coi là “người đặt nền móng ngôn ngữ văn học dân tộc” (chữ dùng của GS Đào Duy Anh). Sự ra đời của Quốc âm thi tập không chỉ là đại biến cố của văn học mà còn là một cuộc cách mạng, là sự trưởng thành vượt bậc của tiếng Việt nói riêng cũng như văn hiến Việt Nam nói chung.

[* NXB Từ điển bách khoa; Số trang: 478; Giá bìa : 410.000 đồng]
(Nguồn: http://tiasang.com.vn/)

 

Anh

TS Trần Trọng Dương

GS. TS. Vũ Đức Nghiệu: Công trình có độ tin cậy cao

Về bản chất, đây là cuốn từ điển tác phẩm. Trên thế giới và ở nước ta đều đã có những từ điển của một số tác phẩm (ở ta có từ điểnTruyện Kiều chẳng hạn). TS Trần Trọng Dương làm cuốn này kì công lắm. Tôi hiểu nhưng không lường được bao nhiêu công sức anh ấy đã phải đổ ra. Lại khổ vô cùng vì rất “khó nhằn” nên chẳng mấy ai muốn làm đâu. Tôi có biết vài ba người rất có kinh nghiệm đã định làm từ điển này từ lâu nhưng chưa thành.

Tôi rất trân trọng Nguyễn Trãi quốc âm từ điển. Tôi không nói rằng đây là công trình nghiên cứu hoàn hảo nhưng tôi đánh giá rất cao vì nó được thực hiện rất nghiêm túc, cẩn thận; và quan trọng nhất là về mặt khoa học, nó có độ tin cậy cao. Các nghiên cứu về văn học cổ, về ngôn ngữ, văn tự, văn hoá, ngữ văn Việt Nam... đều có thể dùng công trình này như một nguồn, một công cụ tra cứu rất tiện dụng, hữu ích và tin cậy.

(Nguồn: Viết Thịnh, TS Trần Trọng Dương: Tiếng Việt 600 năm trước, phapluattp.vn)

 

Nhà nghiên cứuTrần Văn Chánh:

“Ở Trung Quốc từ lâu đã có loại sách công cụ tương tự, như Thi kinh từ điển (bản của Hướng Hi 1988 và bản của Dương Hợp Minh 2012), Thế thuyết tân ngữ từ điển (của Trương Vạn Khởi), Kim bình mai từ điển (của Bạch Duy Quốc)…Riêng tại Việt Nam, cũng từng có Từ điển truyện Kiều của Đào Duy Anh (viết xong 1965, xuất bản 1974), Từ điển Lục Vân Tiên của Nguyễn Quảng Tuân-Nguyễn Khắc Thuần (1989). Như vậy Nguyễn Trãi quốc âm từ điển của Trần Trọng Dương chỉ là cách gọi khác của “Từ điển Quốc âm thi tập”, có thể được coi là quyển thứ ba, tương đối hiếm hoi ở Việt Nam trong cùng thể loại từ điển tác phẩm, nhưng với sự gia công nghiên cứu để cung cấp lượng thông tin có phần nhiều hơn và đặc sắc hơn hẳn những công trình đã có trước.”

(Nguồn: Trần Văn Chánh, Nguyễn Trãi Quốc âm từ điển, một công trình độc đáo bổ ích, Đặc san Suối Nguồn, số 15, tháng 8.2014)

 

GS. TS. Trần Ngọc Vương:

“Cuốn sách góp phần làm sáng tỏ bước đi của lịch sử ngôn ngữ, cả ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Đồng thời, cuốn sách cũng có dấu tích văn hoá ở chỗ đánh dấu sự phát triển của tiếng Việt, của tư duy và văn hoá Việt. Điều này rất ý nghĩa... Trong lịch sử phát triển ngôn ngữ của các quốc gia châu Âu, chỉ đến khi xuất hiện số ít nhà văn, nhà thơ, dịch giả nào đó thì tác phẩm của họ mới đủ tầm để đưa ngôn ngữ đó trở thành ‘tiếng nói của dân tộc’.”

(Nguồn: Đỗ Hùng & Hạ Huyền. Hiểu thêm ‘tiếng nói dân tộc’ từ thơ Nguyễn Trãi. thethaovanhoa.vn)

 

TS Nguyễn Xuân Diện:

“Xem cuốn sách của Trần Trọng Dương, hiện ra mồn một hình ảnh một tay thợ thủ công đang trần trã mồ hôi chảy ròng trên từng trang bản thảo. Chàng giống như một người thợ mộc làng Nủa, hay một người thợ kim hoàn cò cưa kí quéc cả ngày, cần mẫn đổ mồ hôi trên mỗi đường lèo hay nét hoa văn. Ai mà tính đếm được, trên mỗi cái phiếu từ điều được rút ra ấy, là biết bao mồ hôi, công sức, sự lầm lụi, lòng kiên nhẫn, đức hi sinh. Mỗi một mục từ gồm có: chữ Nôm (được cắt từ nguyên bản chữ Nôm Quốc Âm thi tập in mộc bản năm 1868), so sánh âm đọc đó với các phương ngữ Nghệ An, Bình Trị Thiên và với các ngôn ngữ gốc Nam Á như Tiếng Mường, Tiếng Rục, Tiếng Tày, Tiếng Khơ Me... Sau đó là lời giải thích cho mục từ với chú dẫn thật tỷ mỉ về nguồn gốc trong kinh điển, điển cố của cả Tam giáo: Nho – Phật – Đạo. Mỗi điển tích đều có nguyên bản chữ Hán, lời dịch. Sau cùng là các ngữ cảnh trích xuất ra từ Quốc âm thi tập.”

(Nguồn: xuandienhannom.blogspot.de)

 

Lời tựa của NGUYỄN TRÃI QUỐC ÂM TỪ ĐIỂN

Quốc âm thi tập 國 音詩集 là tập thơ Nôm được viết vào đầu thế kỉ thứ XV bởi đại thi hào dân tộc Nguyễn Trãi (1380-1442), nhà tư tưởng, nhà chính trị lỗi lạc, danh nhân văn hoá thế giới [1]. Đây là tập thơ Nôm cổ nhất, có giá trị nhất và có bản sắc dân tộc nhất may mắn còn lại cho đến nay qua biết bao biến cố của lịch sử và sự khắc nghiệt của thời gian. Với trên 250bài thơ thuần Việt, trong sáng mà khúc chiết, thâm trầm mà thiết tha, Nguyễn Trãi được coi là “người đặt nền móng ngôn ngữ văn học dân tộc” (chữ dùng của GS Đào Duy Anh). Sự ra đời của Quốc âm thi tập không chỉ là “đại biến cố” của văn học mà còn là một cuộc cách mạng, là sự trưởng thành vượt bậc của tiếng Việt nói riêng cũng như văn hiến Việt Nam nói chung.

Nguyễn Trãi là người mở đường cho sự điêu luyện trác tuyệt của nghệ thuật ngôn từ thơ ca Việt Nam. Ông đã kết hợp một cách nhuần nhuyễn giữa tư tưởng uyên áo của triết học phương Đông với lời ăn tiếng nói, tục ngữ phong dao của tiếng mẹ đẻ. Đó có thể coi là đỉnh cao của mọi thời đại. Chính vì thế, quyển Nguyễn Trãi Quốc âm từ điển này được viết ra là sự cố gắng phản ánh sự kiện văn hoá quan trọng bậc nhất ấy trong lịch sử của đất nước ngàn năm văn hiến.

Cuốn sách sưu tập toàn bộ các từ ngữ, thành ngữ, điển cố… được Nguyễn Trãi sử dụng. Đọc sách, chúng ta sẽ hiểu được phần nào tiếng mẹ đẻ của chúng ta cách nay quãng 600 năm. Nói một cách hình ảnh, nếu Quốc âm thi tập là “những hiện vật hoá thạch” của tiếng Việt cuối thế kỉ XIV đầu thế kỉ XV, thì cuốn Nguyễn Trãi quốc âm từ điểnnày chính là công trình giải mã những hiện vật đó, để dâng tặng cho người đọc hôm nay. Công việc ấy cũng không khác so với việc biên soạn “Từ điển Shakespeare”[2] của các học giả người Anh về tiếng Anh cổ thế kỉ XVI, không khác so với “Từ điển Puskin”[3] của các nhà từ điển Xô Viết về tiếng Nga cổ thế kỉ XIX, hay Thi kinh từ điển của Hướng Hy về tiếng Hán Thượng cổ cách nay 2500 năm… Những “hố khảo cổ ngôn từ” đã đào lên, hiển lộ trước mắt người đọc, và thì thầm với chúng ta biết bao điều.

Người yêu tiếng Việt có thể tìm thấy ở đây những ngôn từ cổ kính như những hồi quang của quá khứ xa xăm nhưng tráng lệ. Người ham chuộng văn chương có thể nhặt được ở đây những phiến lời lấp lánh nhạc điệu và ý tưởng nhân văn. Người thích nghiền ngẫm sẽ được chiêm nghiệm những tuyệt cú danh ngôn. Kẻ phong nhã tài tình sẽ được phiêu lưu trong trường thơ bể ái. Thế cũng thú vị lắm chứ!

Bạn có thể mở bất kì một trang nào ra và đắm mình trong những biến ảo ngôn từ mà Nguyễn Trãi đã dày công vun đắp, để hiểu thêm về một nhân cách:

Bui một tấc lòng ưu ái cũ,
Đ
êm ngày cuộn cuộn nước triều đông!

                            Thăng Long, cuối đông năm Canh Thìn 2010

                                                                           Trần Trọng Dương

 



[1] Trong “Lời nõi đầu” đã xuất bản, có các chữ trên. Nay xin cải chính theo GV Phùng Hoài Ngọc: “Giải toả về mấy ngộ nhận về ‘Ba danh nhân văn hoá thế giới’ của Việt Nam”.

[2] Alexander Schmidt. Shakespeare Lexicon and Quotation Dictionary. (a Dover re-print, 1985). A Complete Dictionary of All the English Words, Phrases, and Constructions in the Works of the Poet.

[3] Puskin Dictionrary: Đây là cuốn từ điển của nhà nghiên cứu Vinogradov, được xuất bản năm 1956, gồm 4 tập. [Chuyển dẫn theo Ewam Thomson. 1971. Russian Formallism and Anglo-American New Criticism. Mouton and Co.N.V. Publishers, The Hague; W. Andries van Helden. Case and Gender – Concept Formation between Morphology and Syntax. Amsterdam- Atlanta. GA 1993. p.102].

 

 

Bài đăng trước:

  • TƯ DUY VĂN HOÁ TỪ TIỀN ĐỀ NGÔN NGỮ
    (Qua nguyên lí tín hiệu học của F. de Saussure)
  • Ra mắt TỰ ĐIỂN CHỮ NÔM dẫn giải
  • NGỮ PHÁP TẠO SINH và việc đánh giá hiện tượng ngôn ngữ “phi chuẩn” của lớp trẻ hiện nay
  • Khắc phục tình trạng đa nghĩa của THUẬT NGỮ trong từ điển tiếng Việt
  • Trong Sáng cùng Tiếng Việt: BÁC SĨ NÓI ÍT